Cholesterol bly een van die grootste bedreigings vir hartgesondheid – en daarom word daar wêreldwyd, veral in September en Oktober, op hierdie belangrike gesondheidstema gefokus.
Cholesterol word dikwels die “stille moordenaar” genoem omdat hoë cholesterolvlakke gewoonlik geen sigbare simptome toon nie.
Die Hart- en Beroertestigting van Suid-Afrika beklemtoon dat hart- en vaatsiektes, insluitend dié wat verband hou met cholesterol, grootliks voorkombaar is deur leefstylveranderinge en behoorlike bestuur van risikofaktore.
Volgens die jongste statistieke veroorsaak hoë cholesterol jaarliks ongeveer 4,4 miljoen sterftes wêreldwyd – dit verteenwoordig 7,8% van alle sterftes globaal. In Suid-Afrika het studies getoon dat ongeveer tweederdes van Suid-Afrikaners ouer as 50 aan dislipidemie (versteurde vetvlakke) ly.
Wat presies is cholesterol?
Cholesterol is ’n wasagtige stof wat natuurlik in ons liggaam voorkom en noodsaaklik is vir die produksie van hormone en selstrukture. Daar is egter twee tipes wat ons moet verstaan.
- LDL-cholesterol (“Slegte” cholesterol)
Hierdie tipe cholesterol kan in die are ophoop en placque vorm, wat tot hartaanvalle en beroertes kan lei.
- HDL-cholesterol (“Goeie” cholesterol)
Hierdie cholesterol help om LDL-cholesterol uit die slagare te verwyder en terug na die lewer te neem vir verwerking.
Riglyne en doelwitte
Die Suid-Afrikaanse Hartvereniging (SA Heart), in samewerking met die Lipied- en Aterosklerose Vereniging van Suider-Afrika (Lassa), het duidelike riglyne vir cholesterolbestuur vasgestel.
Risikokategorieë en doelwitte:
- Baie hoë risiko (>30% risiko oor 10 jaar): LDL-cholesterol-doelwit: 1,8 mmol/L;
- Hoë risiko (15-30% risiko): LDL-cholesterol-doelwit: 2,5 mmol/L; en
- Matige tot lae risiko (<15%): LDL-cholesterol-doelwit: 3,0 mmol/L.
Die Suid-Afrikaanse werklikheid
Navorsing deur die SA Heart Journal toon kommerwekkende tendense:
- 35,5% van Suid-Afrikaners het verhoogde totale cholesterol (>5,0 mmol/L).
- Meer as die helfte (50,3%) van pasiënte wat statiene gebruik, bereik steeds nie hulle doelwit-LDL-vlakke nie.
- Nie-oordraagbare siektes, hoofsaaklik hart- en vaatsiektes, is verantwoordelik vir 51% van sterftes in 2022.
- Die Hart- en Beroertestigting van Suid-Afrika meld dat tot 80% van kardiovaskulêre sterftes in Suid-Afrika voorkom kan word deur gesonder leefstyle te volg, insluitend dieet, oefening en die bestuur van cholesterol en bloeddruk.
Leefstylveranderinge wat werk
Die goeie nuus is dat cholesterol grootliks beheerbaar is deur leefstylveranderinge.
Voeding:
- Verminder versadigde vette: Beperk rooivleis, volroomsuiwelprodukte en gebraaide kosse.
- Verhoog vesel-inname: Hawermout, vrugte, groente en peulgewasse.
- Kies gesonde vette: Olyfolie, avokado’s, neute en vis.
- Voeg plant-sterole by: Gevind in gespesialiseerde margarine en jogurt.
Fisieke aktiwiteit:
- Minimum 150 minute matige oefening per week.
- Stap, swem, fietsry of dans – enige beweging help.
- Kragoefening twee keer per week.
Ander belangrike faktore:
- Hou op met rook: Rook verhoog LDL en verlaag HDL.
- Handhaaf ’n gesonde gewig.
- Beperk alkohol.
- Bestuur stres deur meditasie, joga of Pilates.
Gereelde toetsing
Volgens internasionale riglyne moet alle volwassenes ouer as 20 hulle cholesterolvlakke elke vyf jaar laat toets, of meer gereeld indien daar risikofaktore is.
Die Hart- en Beroertestigting beveel aan dat die volgende ook gereeld gemonitor word:
- Bloeddruk;
- Bloedsuiker;
- Liggaamsmassa-indeks; en
- Middelomtrek.
Medikasie wanneer nodig
Wanneer leefstylveranderinge nie genoeg is nie, kan dokters cholesterolverlagende medikasie voorskryf.
Dit is belangrik om hierdie medikasie korrek te gebruik en gereeld op te volg met jou dokter.
Neem vandag aksie
Cholesterol-bestuur begin met klein stappe.
Ken jou getalle: Laat toets jou cholesterol.
Maak een verandering: Begin met ’n 30-minute-wandeling daagliks.
Verbeter jou dieet: Ruil witbrood vir volkoring en voeg meer groente by.
Soek professionele hulp: Konsulteer ’n dieetkundige of dokter vir persoonlike advies.
- Vir meer inligting: Hart- en Beroertestigting: heartfoundation. co.za; SA Heart: saheart.org. Kontak jou plaaslike dokter of kardiologie-spesialis vir persoonlike advies.
Bronne:
- Hart- en Beroertestigting van Suid-Afrika (heartfoundation.co.za);
- Suid-Afrikaanse Hartvereniging (SA Heart);
- Lipied- en Aterosklerose Vereniging van Suider-Afrika (Lassa);
- SA Hartjoernaal;
- Wêreld Hartfederasie;
- Suid-Afrikaanse Mediese Navorsingsraad;
- “SA Dyslipidaemia Guideline Consensus Statement” (KZN Health Department) – PMC Studies: PMC11318146, PMC3821092, PMC5072485;
- Hart- en Beroertestigting van Suid-Afrika (heartfoundation.co.za); en
- Medical News Today: “Foods that Lower Cholesterol”; Healthline: “13 foods that lower cholesterol levels”.
Hierdie artikel is saamgestel vir opvoedkundige doeleindes en vervang nie professionele mediese advies nie. Raadpleeg altyd ’n gekwalifiseerde gesondheidsorgpraktisyn vir persoonlike advies.
Hartgesonde resepte vir cholesterolbestuur
Vrugtekompot met kaneel
Natuurlike soetgoed sonder bygevoegde suiker.
Bestanddele:
2 appels, geskil en in skywe gesny
2 pere, geskil en in skywe gesny
1 koppie droë appelkose
1 koppie vars of bevrore bessies
2 kaneelstokkies
1 teelepel vanielje-ekstrak
½ koppie water
2 eetlepels heuning (opsioneel)
Só maak jy:
1. Plaas alle bestanddele in pot
2. Bring tot kookpunt, verlaag hitte
3. Laat dit prut vir 15-20 minute lank tot vrugte sag is
4. Verwyder kaneelstokkies
5. Dien warm op of koud
6. Lekker saam met Griekse jogurt
Voedingsvoordele: Natuurlike vrugtevesels help met cholesterolbestuur.
