Beleggings in ekonomiese vryhede bring altyd dividende, skryf Richard J. Grant.
Toe W.B. Yeats die reël "things fall apart; the centre cannot hold" gepen het, het hy tot die diepste fondamente van ons lewe gespreek. Die behoefte aan oorlewing oorskry alle lae van ons bestaan.
Net soos 'n meganiese masjien, 'n blote vrug van ons beskawing, in stand gehou moet word dat dit nie uitmekaar val nie, so vra die fondament van ons beskawing ook ons aandag. Elke laag op daardie fondament moet die laag daarbo ondersteun.
Ons word dikwels vertel dat namate ons wêreld meer gevorderd en ingewikkeld raak, ons 'n meer uitgebreide en ingewikkelde bestuurstruktuur nodig het. Namate nuwe metodes en tegnologieë in gebruik geneem word, moet definisies van eiendomsreg beslis verfyn en uitgebrei word. Die wette en regulasies rakende die uitoefening van daardie eiendomsregte moet ook dienooreenkomstig verfyn en uitgebrei word.
Maar dit is nie dieselfde as om te sê die grootte en omvang van ons regering moet ook groei nie.
Soos 'n bevolking groei, sou 'n mens verwag dat basiese dienste soos polisiëring, beregting en munisipale watervoorsiening ruweg in verhouding daartoe sal uitbrei.
Groei impliseer om voort te bou op dit wat was.
Tegnologiese vooruitgang stel ons in staat om meer te doen en meer te produseer met die hulpbronne en mense tot ons beskikking. En soos ons produktiwiteit toeneem, kan ons redelikerwys verwag dat die ekonomie vinniger sal groei as die bevolking sowel as die grootte van die regering.
Maar in Suid-Afrika was nie een van die twee die afgelope dekade waar nie.
Groei impliseer om voort te bou op dit wat was. Wanneer ons praat van "institusionele geheue" praat ons van die kennis van hoe dinge gedoen is en van hoe dinge gedoen moet word. Wanneer ons nie daarin slaag om noodsaaklike kennis oor te dra nie, slaag ons daarin om die kennisbasis te handhaaf waarvan 'n organisasie of samelewing afhanklik is vir sy voortbestaan en voorspoed. Wanneer ons nie daarin slaag om noodsaaklike kennis oor hoe om elektriese opwekking en verspreidingsnetwerke in stand te hou, oor te dra nie, ervaar ons beurtkrag.
As ons nie daarin slaag om instellings wat noodsaaklik is vir burgerlike orde en samewerking te handhaaf nie, loop ons die risiko van anargie of tirannie, of albei. Of ons ervaar stagnasie in 'n ekonomie waar voorspoed altyd "net om die draai" is, maar nooit lank genoeg bly om daarmee vertroud te raak nie.
Kultuur kan nogal subtiel wees in hoe dit kennis van een generasie na 'n ander oordra. Baie van ons kundigheid is stilswyend of implisiet in ons maniere en gebruike. Sosiale harmonie gee ons 'n oorlewingsvoordeel. Hiertoe help dit ook om te weet watter tipe kennis nie oorgedra kan word nie.
Kennis van die markte - die kennis van pryse en wat beskikbaar is vir produksie en handel - moet gedurig regenereer word.
Sulke kennis word die maklikste duidelik wanneer ons handelsverhoudinge vrywillig en vry van dwang is. Kennis van laasgenoemde punt is miskien een van die belangrikste goed wat ons aan ons nageslag kan bemaak.
Geen staatsamptenaar, of selfs 'n leër van burokrate met die nuutste rekenaartegnologie, kan die openbaringskrag van 'n vry nasie wat kreatief en respekvol met mekaar omgaan, ewenaar nie. En wanneer ons dit vergeet en daardie leër van burokrate toelaat om die hoë terrein van ons daaglikse lewe te beset, word die vryheid en vrugbaarheid van die mark vertrap in die modder van 'n politieke slagveld. Sosiale harmonie is een van die eerste slagoffers.
Ons keuse is dan om in 'n wêreld te leef waar omsigtigheid en produktiwiteit waardeer word en die lewens en eiendom van ons bure gerespekteer word, of om voort te stoom na 'n wêreld waar produktiwiteit en eiendomsreg ondergeskik gestel word aan politieke mag en welvaart verval in die enklaves van hulle wat tot invloedryke politieke kringe behoort.
Daardie eerste wêreld, verreweg die welvarendste van die twee, is die wêreld wat bevoordeel word deur diegene wat persoonlike vryheid binne 'n grondwetlike bestel koester, as 'n voorloper van voorspoed en, meer fundamenteel, as 'n verhouding wat ons menslikheid laat floreer.
Daar is meer as een pad na so 'n wêreld. Die Vryemarkstigting het 'n proses, genaamd Liberty First, begin om konsensus te bou rondom 'n haalbare vryheidbevorderingsagenda vir die huidige parlementêre sitting.
Die Liberty First-agenda behels vyf hoofbeleidsgebiede: die grootte van die regering; regstelsel en eiendomsreg; 'n gesonde monetêre stelsel; vryheid om internasionaal handel te dryf en regulasie.
Dit is dieselfde beleidskategorieë wat die jaarverslag van die Economic Freedom of the World (EFW) uitwys en aanspoor om hulself aan te meet.
Elke land word op 'n skaal van een tot 10 gegradeer, met 10 die hoogste vlak van ekonomiese vryheid. Dan word elke land gerangskik.
Die 2024-EFW-verslag, wat die jongste data van 2022 gebruik, toon dat Suid-Afrika die 81ste plek uit 165 lande beklee. Dit is net bo die wêreldmediaan. Die indeksgradering het ook effens verbeter tot 6,65, wat 'n einde bring aan 'n dekade lange afwaartse neiging. Vir die grootste deel van die afgelope 25 jaar het die indeks vir Suid-Afrika tussen 6,4 en 6,9 gewissel.
Van die 48 Afrika-lande, wat die nabygeleë eilandstate insluit, beklee Suid-Afrika die agtste plek, net onder Botswana. Die topdrie-Afrika-state is Mauritius, Kaap-Verdiese Eilande en die Seychelle, met Mauritius wat 'n Afrika-uitskieter is, wat die 17de plek in die wêreld beklee. Byna die helfte van die Afrika-lande is in die onderste kwartiel van ekonomiese vryheid in die wêreld, met Zimbabwe en Soedan wat met Venezuela meeding om die laagste posisie.
Suid-Afrika het bo die vier oorspronklike Brics-bloklande gestyg in die algehele gradering, maar nie in elk van die komponenttellings nie. Van die nuwe Brics Plus-toetreders is Saoedi-Arabië en die Verenigde Arabiese Emirate baie hoër, terwyl Egipte, Ethiopië en Iran baie laer is.
Van die vyf breë beleidsgebiede is Suid-Afrika se swakste telling al lank in die regstelsel en eiendomsreg - veral weens swak polisiëring en die versuim om misdaad te beheer. 'n Swakheid op hierdie gebied benadeel al die ander. Dit is 'n kernfunksie van die regering waarsonder legitimiteit verlore gaan. Die dreinering van hulpbronne in onproduktiewe regeringsverbruik en produktiwiteit-onderdrukkende regulatoriese ingrypings ontneem sulke kernfunksies (soos polisiëring) van aandag en hulpbronne, en verswak daardeur die geheel.
Kontant in jou sak is steeds daar wanneer die elektrisiteit afgaan.
Selfs die gebiede wat beter presteer, soos monetêre beleid, vereis egter waaksaamheid. 'n Kort afwaartse neiging in die inflasiekoers kan daartoe lei dat 'n sentrale bank sy waaksaamheid verswak, wat nou gebeur. Net soos die wegbeweeg van 'n silwer- of goudstandaard sentrale banke in staat gestel het om inflasie straffeloos te laat weghol, is die druk om weg te beweeg van kontant 'n ernstige bedreiging vir die burgerlike samelewing.
Die vryheid om kontant te gebruik - bedoelende fisieke note en munte - is belangrik vir die behoud van vryheid in die algemeen.
Alhoewel digitale transaksies dikwels geriefliker en doeltreffender kan wees, moet 'n mens versigtig wees om afstand te doen van die buigsaamheid en privaatheid wat kontant bied. En kontant in jou sak is steeds daar wanneer die elektrisiteit afgaan.
Die instandhouding van die beste dinge in die lewe verg tyd en hulpbronne en kan soms ongerieflik lyk, maar 'n belegging in ekonomiese vryheid lewer altyd dividende.
• Dr. Grant is 'n professor in finansies en ekonomie aan die Cumberland-Universiteit, Tennessee, en 'n assosiaat van die Vryemarkstigting.
